październik
2017
23
poniedziałek
Edwarda
Marleny
Seweryna

          



 

 



 



Zabytki gminy

BORZĘCICZKI wieś położona 9 km na zachód od Koźmina Wlkp. przy drodze w kierunku Borku Wlkp. Nazwa wsi (Boszenice) po raz pierwszy pojawia się w dokumentach w 1413r. Własność polskich rodów (m.in. Cerekwickich, Mycielskich, Gostyńskich, Fgajewskich i Radolińskich), a od 1865 do 1945r. pruskiego księcia Stolberga i jego potomków.

Pałac Stolbergów powstał w 1892r. dzięki rozbudowaniu starego pałacu krytego blachą. Nadano mu modny w 2 poł. XIXw. styl eklektyczny. W 1898r. dobudowano narożną wieżę. W pałacu zachowały się trzy żeliwne płyty kominkowe: dwie z datą 1674 ( jedna przedstawia scenę uczty, druga dekorację roślinną, jelenia i napis Friedrich Wilhelm Graf zu Stolberg) oraz trzecia z 2 poł. XIXw. z tarczą herbową Stolbergów.

Obecnie pałac stanowi siedzibę Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego.Z pałacem sąsiaduje ciekawy zespół zabudowań towarzyszących, m.in. dom ogrodnika z 1 poł. XIXw i pochodzące z końca XIXw. dom dla służby z wozownią i stajnią oraz dom stangreta i stajennego.
Pałac znajduje się w centrum parku krajobrazowego założonego zapewne w końcu XVIIIw. przez Radolińskich i powiększonego w 1855r. W liczącym obecnie ponad 19 ha parku znajdują się trzy stawy i 44 gatunki drzew liczących od 50 do 200 lat. Wśród nich wiele okazów o pomnikowych rozmiarach, ja choćby mający w obwodzie ponad 5 metrów dąb szypułkowy. Więcej o okazach drzew - [kliknij]

Na skraju parku znajduje się późnobarokowy kościół p.w. św. Marcina. Zbudowany został w latach 1740-1745 fundacji braci Andrzeja i Rafała Gajewskich oraz proboszcza Stefana Leciejewskiego na miejscu poprzedniego kościoła wzniesionego przez Krzysztofa Mycielskiego dla Braci Czeskich w końcu XVIw., po których zachowała się późnorenesansowa zakrystia i część muru prezbiterium.

W roku 1869 dobudowano nową sygnaturkę, a w latach 1903-1904 kruchtę od strony zachodniej. Wyposażenie wnętrza jest rokokowe.

W kościele znajdują się trzy późnorenesansowe płyty nagrobne z piaskowca - członków rodziny Sulimowskich wykonane na początku XVIIw. .Przy alei kasztanowej prowadzącej od kościoła do plebani z 1852r. usytuowany jest ciąg pięciu kapliczek różańcowych.

Na zachodnim skraju wsi (dom nr 3) znajduje się dawna karczma z końca XIXw., obok której zachowały się wozownia i stajnia z tego samego okresu.

BORZĘCICE - wieś położona 7 km na północ od Koźmina Wlkp. po wschodniej stronie drogi do Jarocina. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1338r. i wchodząca w skład dóbr klucza koźmińskiego. Istniał tu kościół wspominany w dokumentach już w 1413r., który z nieznanych przyczyn uległ zniszczeniu. Parafia przeniesiona została wówczas do pobliskiego Wałkowa.

W Borzęcicach znajduje się szkoła podstawowa im. Stanisława Mikołajczyka. Budynek pochodzi z 1883r. a rozbudowany został w 1913r. W szkole działa Izba Pamięci jej obecnego Patrona, a ucznia w latach 1907-1912.

W Borzęcicach przyszły Premier RP na uchodźstwie mieszkał, gdy jego rodzice zakupili gospodarstwo po powrocie z Westfalii w 1907r.

CZARNY SAD - wieś położona 3 km na południe od Koźmina Wlkp. przy drodze w kierunku Krotoszyna, wzmiankowana od 1428r. W 1841r. ówczesny właściciel Wawrzyniec Wierzbiński założył folwark. Zespół dawnych zabudowań folwarcznych (bez dworu - rozebranego w latach siedemdziesiątych XXw.) znajduje się w centrum wsi i sąsiaduje z parkiem krajobrazowym o pow. 4 ha założonym ok. 1884r.na zlecenie Franciszka Chełkowskiego przez poznańskiego ogrodnika Augusta Denizota wspólnie z miejscowym ogrodnikiem Świtalskim. W parku zobaczyć można okazy kasztana jadalnego (Castanea sativa Mill) oraz topoli białej (Populus alba L.) Na jego skraju znajduje się figura Matki Boskiej wystawiona 15.05.1896r.
Na wschód od drogi do Krotoszyna znajduje się dobrze zachowane pierścieniowe grodzisko o średnicy 80m. i wałach wysokości 3-4m., otoczone szerokim rowem. Gród istniejący tu, wg szacunku archeologów w Xw., posiadał wybrukowany kamieniami wewnętrzny majdan. Z grodziskiem tym związane jest podanie o podziemnym ganku łączącym gród z koźmińskim zamkiem.

DĘBIOGÓRA - wieś położona 4 km na południe od Koźmina Wlkp. po zachodniej stronie drogi do Krotoszyna. Powstała w 1905r. poprzez wydzielenie z majątku Psie Pole. Neobarokowy pałac wzniósł w latach 1906-1909 Ernest Weiss - doktor filozofii, ówczesny właściciel Dębiogóry. Pałac posiada sześcienną bryłę z piętrowym ryzalitem od strony północnej, krytą dachem mansardowym. Otaczający go park krajobrazowy, również z początku XXw., został wpisany do rejestru zabytków, a najcenniejszym jego okazem jest sosna wejmutka (Pinus strobus L.). W sąsiedztwie znajdują się pozostałości zabudowań z 1910r. po zlikwidowanym folwarku.

GAŁĄZKI - wieś położona 4 km od Koźmina Wlkp. w kierunku zachodnim, przy drodze wiodącej do Borku Wlkp. Jej udokumentowane początki sięgają II poł. XVw. Na początku XVIIw. wieś stała się własnością Mycielskich, którzy zbudowali w niej dworek modrzewiowy, w którym przebywali podczas licznych polowań. Odtąd wieś stanowiła własność kolejnych właścicieli pobliskich Borzeciczek, przy czym zazwyczaj oddawana była w dzierżawę.
W 1908r. Herman Stolberg wzniósł dwór z wyższą częścią środkową i dachem mansardowym. Otoczony jest pozostałością parku, w którym zachowały się okazy jesiona wyniosłego odmian drobnolistnej i kulistej (Fraxinus excelsior L.'Angustifolia', Fraxinus excelsior L.'Globosa'). W zabudowie wsi znajduje się dom gliniano-drewniany z 2 poł. XIXw. oraz budynek szkoły z 1902r.

GÓRECZKI - wieś położona 11 km na północny zachód od Koźmina Wlkp. wzmiankowana po raz pierwszy w 1398r. Gniazdo rodowe Góreckich, w których rękach pozostawała do końca XVIIw. W XVIIIw. połączona przez Rychłowskich z ich dobrami w pobliskiej Zimnowodzie i Cerekwicy. Od 1872r. do 1945 stanowiła własność Stolbergów.
We wschodniej części wsi na niewielkim wzniesieniu znajduje się bezstylowy dwór z przełomu XIX/XXw. z zespołem zabudowań folwarcznych (m.in. kamienno-ceglane stodoła i spichrz). Dwór otaczają pozostałości parku.
Na wschód od dworu, niedaleko skraju lasu leży pomnikowy głaz narzutowy o wymiarach 420 x 180cm. Głaz jest mocno zagłębiony w ziemi i częściowo omszały. Uznany został za pomnik przyrody.

MOKRONOS - wieś położona 8 km na południowy zachód od Koźmina Wlkp. a jej nazwa pochodzi od bagiennego terenu. Pierwsza wzmianka historyczna znajduje się w aktach grodzkich pyzdrskich z 6 czerwca 1318r. Gniazdo rodu Mokronowskich herbu Bogoria i ich własność do początków XVIw., kiedy to przenieśli się na Mazowsze. Później przez ponad sto lat był w posiadaniu kolejnych właścicieli Koźmina, jednak w XVII i XVIIIw. stanowiła wraz z Kromolicami odrębny majątek.

Kościół p.w. NMP Wniebowziętej wybudowany został w latach 1874-77 w modnym wówczas stylu neogotyckim. Jest trzecia budowlą sakralną na tym miejscu. Pierwszy - drewniany - kościół powstał w Mokronosie w 2 połowie XVw. ; w 1668r. poświęcony został powstały na jego miejscu nowy kościół - p. w. św. Andrzeja Apostoła - również drewniany, z dwoma kaplicami i pięcioma ołtarzami. Kościół ten spłonął w połowie XIX wieku. Obecny kościół jest budowlą jednonawową z dwiema bocznymi kaplicami, shcodkowymi szczytami i wieżą o ostrosłupowym zwieńczeniu od strony zachodniej.

Jego neogotyckie wyposażenie w większości pochodzi z okresu budowy. Wyjątkiem są pochodzące z wyposażenia starszej świątyni krucyfiksy: barokowy z 2 połowy XVIIIw., manierystyczny z przełomu XVI/XVIIw. znajdujący się na belce tęczowej, ołtarzowy z ok.1760r. w stylu rokoko oraz procesyjny - barokowy z XVIIIw.

Wnętrze nakrywa drewniany strop kasetonowy. W kościele zachował się stary dzwon odlany w 1761r. Przy kościele rośnie kilka okazałych robinii akacjowych (Robinia pseudoacacia), a w pobliskim parku krajobrazowym założonym w XIXw. - okazały platan klonolistny (Platanus x acerifolia Willd).

W sąsiedztwie kościoła stoi budynek dawnego zajazdu z 1890r. (dom nr 66).

W centrum wsi znajduje się kapliczka z rzeźbioną w drewnie ludową figurą św. Wawrzyńca z drugiej połowy XIX. Wioska posiadała w XVII i XVIIIw. własny szpital.
W lesie, ok. 2 km na południowy zachód od wsi znajduje się dobrze zachowane koliste grodzisko wklęsłe o średnicy ponad 90m. i wysokości wału ok. 4 m.Archeolodzy datują to grodzisko na przełom X i XI w.Przeprowadzone w 1991r. badania ujawniły pozostałości drewnianej zabudowy rozłożonej wokół kwadratowego dziedzińca, wyłożonego kilkoma warstwami bruku.

ORLA - położona 3 km na wschód od Koźmina Wlkp. przy drodze w kierunku Pleszewa należy do najstarszych osad na Ziemi Koźmińskiej. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1251r. jednak historycy zakładają, iż powstała w 2 połowie XIIw. Wieś przez cały czas wchodziła w skład dóbr klucza koźmińskiego i wraz z nim zmieniała kolejnych właścicieli. W roku 1841 przy podziale klucza koźmińskiego Orla wraz z okolicznymi wioskami wydzielona została jako odrębny majątek. W 1908r. kupił go Ferdynand Heising. W posiadaniu tej rodziny pozostawał niemal do końca II wojny światowej.

Neorenesansowy pałac pochodzi z końca XIXw. Jest budowlą dwukondygnacyjną posiadającą dach z facjatkami, boczne okrągłe wieżyczki od strony północnej i ozdobną stolarkę.

Stoi na skraju parku krajobrazowego (1,70 ha) z pojedynczymi okazami miłorzębu dwuklapowego (Ginkgo biloba L.) oraz jarzębu szwedzkiego (Sorbus intermedia Pers.).

PSIE POLE - wieś położona 3 km na zachód od Koźmina Wlkp. i wchodząca w skład dóbr klucza koźmińskiego do 1841r. Swą nazwę zawdzięcza miejscu, gdzie hodowano psy myśliwskie dla właścicieli dóbr koźmińskich. W 1803r. na wyrębie leśnym Fryderyk Adolf Kalkreuth założył folwark.
Do zabudowań folwarcznych przylega neogotycki pałac z końca XIXw. z blankami, boniowanymi elewacjami, gankiem w stylu "tudorowskim" z kamiennymi kolumnami i niską wieżą. W ostatnim czasie został gruntownie odremontowany, podobnie jak kamienno-ceglane zabudowania folwarku. Pałac usytuowany jest w niewielkim parku, w którym uwagę zwracają pochodzące z Ameryki Północnej Jedlica Menziesa odmiany sinej (Pseudotsuga menziesii Franco var glauca Franco), wiązowiec zachodni (Celtis occidentalis L.)

SERAFINÓW - wieś położona 7 km od Koźmina Wlkp. w kierunku zachodnim i 2 km na północ od Mokronosa. Powstała w XVIw., do 1856r. przynależna do dóbr wrotkowskich, następnie przydzielona do Skałowa. Obecnie stanowi jedną wieś wraz z byłym folwarkiem Ludwinów, położonym na północny zachód od Serafinowa.

Na niewielkim wzniesieniu wśród starych drzew znajduje się drewniany kościółek p.w. św. Rozalii zbudowany ze składek wiernych z Mokronosa w latach 1707-1708 podczas szalejącego morowego powietrza.

Posiadający zrębową konstrukcję kościółek jest obiektem jednonawowym z węższym i niższym prezbiterium, do którego od strony północnej przylega niewielka zakrystia. Wyposażenie wnętrza stanowią trzy ołtarze z 1 połowy XVIIIw. - główny w stylu barokowym z obrazami św. Rozalii i św. Katarzyny oraz boczne: manierystyczny p.w. św. Franciszka z Asyżu i barokowy p.w. Matki Boskiej. W tym ostatnim znajdują się dwa koliste obrazy z wyobrażeniami patronki kościoła, pochodzące z 1 połowy XVIIw.

Uwagę zwraca również manierystyczna ambona z 1 poł. XVIIw. z malowanymi postaciami ewangelistów, barokowo-ludowy krucyfiks na belce tęczowej oraz drzwi z XVII-wiecznymi okuciami i zamkiem.

W sąsiedztwie kościółka w niewielkim parku znajduje się dawna plebania, zamieniona na przełomie XIX i XXw. na dworek.

SKAŁÓW - wieś położona 5 km na południowy zachód od Koźmina Wlkp. na prawym brzegu Orli. Wzmiankowana po raz pierwszy w źródłach historycznych w 1338r. Początkowo samodzielny majątek rodu Skałowskich, w XVw. włączony do dóbr klucza koźmińskiego, sprzedany jednak przez Piotra Sapiehę w 1767r.
Po zachodniej stronie wsi w niewielkim parku rozplanowanym w końcu XIXw. znajduje się bezstylowy dwór z pocz. XXw. Natomiast po południowej stronie wsi, nad lewym brzegiem Orli znajduje się owalne grodzisko pierścieniowate pochodzące prawdopodobnie z późniejszych faz wczesnego średniowiecza. Jego zarys jest dziś mocno zatarty w wyniku prac polowych. Przeprowadzone badania archeologiczne pozwalają datować początki grodziska na VIIw. Prawdopodobnie funkcjonowało ono do przełomu XII/XIIIw.

STANIEW - położona nad rzeką Orlą wieś znajduje się 2 km na zachód od Koźmina Wlkp. W pierwszej wzmiance (dokument lokalizacyjny dla wsi Radlin z 1291r.) wymienieni są ówcześni właściciele wsi Marcin i Henryk. Wieś nie wchodziła w skład dóbr klucza koźmińskiego, gdy obejmował go Maćko Borkowic, jednak od XVw. jej losy związane są z kolejnymi właścicielami Koźmina, aż do 1841r. kiedy wydzielony został i sprzedany jako odrębny majątek. Odtąd, aż do stycznia 1945r. był własnością dwóch rodzin: Diehl i Mitschke.

Okazały pałac w stylu eklektycznym wraz z zespołem folwarcznym znajduje się na południe od właściwej wsi. Pałac posiada dwa nierówne skrzydła o szczytowych zwieńczeniach. Jego część południowa pochodzi z 1 poł. XIXw., a część północną dobudowano w 1901r. Pałac posiada również oranżerię. Obok znajduje się dawny folwark z zabudowaniami, głównie z końca XIXw. oraz pozostałościami parku.

W centrum wsi, przy skrzyżowaniu dróg zlokalizowana jest szkoła, której budynek pochodzi z 1896r.

STARA OBRA - wieś położona 6 km na północ od Koźmina Wlkp. przy linii kolejowej do Jarocina, nad jednym ze strumieni źródliskowych Obry - lewego dopływu Warty. Pierwsza wzmianka historyczna pochodzi z 1436r. Należała do klucza dóbr koźmińskich do 1841r. kiedy wraz z folwarkami Józefowo i Szymanowo wydzielona została jako odrębny majątek. Od tego czasu często zmieniała właścicieli, najdłużej będąc jednak w posiadaniu rodziny Czapskich.
We wsi znajduje się obszerny zespół zabudowań folwarcznych, użytkowanych obecnie przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną. W ich obrębie wznosi się bezstylowy dwór z 1 poł XIXw. rozbudowany później na planie zbliżonym do litery L, a także obiekty z końca XIXw. - rządcówka, gorzelnia, spichrz i szachulcowa stodoła. W sąsiedztwie zachował się park podworski o powierzchni ponad 11 ha z okazami sosny czarnej (Pinus nigra Arnold) i lipy amerykańskiej (Tilia americana L.). Na skrzyżowaniu dróg stoi drewniana figura Matki Boskiej z końca XIXw. a w pobliżu budynek starej szkoły z 1910r.

WAŁKÓW - wieś położona 6 km na północ od Koźmina Wlkp. przy drodze do Jarocina. Pierwsza wzmianka (Walkowo) pochodzi z 1338r., kiedy to występuje już jako zorganizowana osada. Wchodził w skład dóbr klucza koźmińskiego aż do jego podziału w 1841r., kiedy wszedł w skład klucza lipowieckiego. W 1893r. polscy gospodarze założyli we wsi Kółko Rolnicze.

W centrum wsi znajduje się kościół p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Wg zachowanych źródeł kościół pod tym wezwaniem w 1413r. znajdował się w pobliskich Borzęcicach. Pierwsze źródło o jego lokalizacji w Wałkowie pochodzi z początku XVIw. Był to kościół drewniany.

Obecny, murowany z wysoką, kwadratową wieżą o baniastych hełmie od zachodu, zbudowano w latach 1842-43. Około roku 1955 przebudowano i rozbudowano jego część wschodnią (dobudowa transeptu i prezbiterium). W eklektycznej świątyni znajdują się cenne zabytki - m.in. późnogotycka chrzcielnica w kształcie kielicha, rzeźba Chrystusa Frasobliwego z 1 poł. XVIw. Uwagę zwraca również wspaniały drewniany strop oraz droga krzyżowa w formie drewnianego fryzu na ścianach kościoła.
Na cmentarzu przykościelnym znajduje się wspólna mogiła pięciu powstańców, którzy zginęli w walkach pod przysiółkiem Dymacz 22 kwietnia 1848r. oraz nagrobek innego powstańca Wiosny Ludów - ks. Franciszka Przeradzkiego. W otoczeniu kościoła usytuowane są: figura św. Józefa z końca XIXw., kostnica z lat 1842-1848, oraz plebania z 1882r. z wejściem przez ganek. Przy pobliskim skrzyżowaniu znajdują się budynki dwóch dawnych zajazdów z połowy i końca XIXw. Od ok. 1610r. do XVIIIw. w Wałkowie istniał szpital założony przez Ludwika i Katarzynę Weyerów.

WROTKÓW - wieś położona 5 km na południowy zachód od Koźmina Wlkp. wzmiankowana po raz pierwszy w 1338r. Gniazdo wielkopolskiej rodziny szlacheckiej Wrotkowskich. Choć przez ponad dwa wieki (od drugiej połowy XVw.) wieś wchodziła w skład dóbr klucza koźmińskiego, stał tutaj zawsze obszerny drewniany dwór. Obecny, murowany dwór pochodzi z 1852r. i posiada prosta formę architektoniczną. W sąsiedztwie znajdują się resztki parku dworskiego z 2 poł XIXw. oraz czworaki z końca XIXw.

Opracował: Mariusz Dymarski
Fotografie: Grzegorz Pierzchała, Marcin Pawlik
Przekład internetowy : Internet Time [itime.pl]
Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn